اعتياد اينترنتي "مقاله 5000 کلمه ای"

بررسی پدیده اعتیاد اینترنتی(اختلال اعتیاد به اینترنت) 

 

 

كليد واژه ها: اعتياد اينترنتي ، اخلال اعتياد به اينترنت، رفتارهاي اعتياد گونه، سايبر سكس، بيوه اينترنتي

چكيده:

معمولاً اعتياد با مفهوم‌هاي مواد مخدر، قاچاق و قاچاقچي و اين روزها مواد روانگردان گره‌خورده است و هيچ‌كس تصور ذهني خوبي از يك «معتاد» ندارد.در اين مقاله  مي‌خواهيم نوع ديگري از اعتياد (addiction) را بررسي كنيم كه شايد بسياري از وجود آن بي‌خبر باشند؛ اعتياد به اينترنت يا به عبارتي بهتر اختلال اعتياد به اينترنت (Internet Adcliction Disorder).

در اين مقاله سعي شده است اعتياد اينترنتي كه نتيجه ي زندگي مدرن و گسترش فناوريهاي نوين است با ديد علمي بررسي و تجزيه و تحليل شود به همين خاطر به تعاريف متخصصان مختلف از اين پديده، نشانه ها و شاخصها، دلايل و پيامدهاي بروز آن مي پردازيم و در پايان راهكارهايي براي پيشگيري از وقوع آن به خصوص در گروهي كه بيشترين آسيب پذيري را دارند(كودكان و نوجوانان) ارائه مي كنيم.

 

مقدمه

فناوري هاي ديجيتال به ويژه اينترنت و كامپيوتر ها در بهترين وجه به نظر استعمال مفرط/سوء استفاده در پي دارند. در بدترين حالت اعتياد اينترنتي را  تركيبي از محتواي تهييج آور ،‌سهولت دسترسي، آرامش،هزينه كمتر، تحريك مجازي،خودمختاري و گمنامي مي دانند كه همگي بي اندازه در تجربه كنش گري اجتماعي دخيل مي باشند.كنش گري رواني يعني دگرگوني فكري و تاثيرگذاري بالقوه رفتاري(1:(Greenfield,1999.

اين حقيقت كه موادي نظير مشروبات الكلي و داروهاي محرك مي توانند منجر به وابستگي فيزيكي يا رواني گردد كاملا پذيرفته شده و رفتارهاي مشخصي نظير قمار ، نوشيدن مشروبات الكلي و سكس با در نظر گرفتن عامل بالقوه معتادكنندگي شان مورد پذيرش قرار گرفته است.با اين وجود اخيراً اذعان بر اين است كه اجراي اجباري اين رفتارها ممكن است تقليدي از فرايندهاي اجباري باشد كه به واسطه دارو ها،الكل و مواد ديگر بوجود آمده است.همين فرايندبه نظر مي آيد با جنبه هاي مشخص اينترنت همراه گردد.اينترنت مي تواند تغييرات و دگرگوني هاي مشخصي را در حالت روحي به وجود مي آورد;تقريباً 30 درصد كاربران اينترنت ، كاربرد شبكه را در جهت دگرگوني روحي خود و به همان اندازه تعديل در وضعيت روحي منفي پذيرفته اند.به عبارت ديگر آنها از اينترنت به عنوان دارو (مواد مخدر‌) استفاده مي كنند(3:(Greenfield,1999.

استفاده از اينترنت يكي از مشخصه هاي اصلي دنياي مدرن امروزي است كه همه ي ابعاد زندگي ما را تحت تاثير قرار داده است.اينترنت در محل كار، مدرسه ، خانه، مراكز خريد، بانكها و ... حضور پر رنگي دارد  و بيشترين كاربران آن را جوانان تشكيل مي دهند.

هر گاه بتوانيم "زندگی الکترونيک" را هم به عنوان بخشی از زندگی واقعی بپذيريم، به تدريج متوجه بيماری‌های و اختلالات رفتاری و اجتماعی اين حوزه هم می‌شويم.

امروزه آسيب هاي فردي و روان شناختي اينترنت، از ساير خطرات آن بيشتر است. در بعد روان شناختي، اينترنت آسيب هاي جدي متعددي از جمله: هويت نامشخص، اضطراب، افسردگي و انزوا، اعتياد به اينترنت و به خصوص اعتياد به گپ زني (چت) را مي تواند براي كاربران به همراه داشته باشد؛ همچنان كه فوايد و مزاياي متعددي را نيز مي تواند براي او به ارمغان آورد.

 

اعتياد اينترنتي

ظهور اين اعتياد به عنوان يک اختلال اولين بار در سال 1995مطرح شد و در سال 1996توسعه يافت و از آن پس مراکز درمان در سراسر امريکا به وجود آمدند و حتي در دادگاه و سيستم قانوني کشور اين اختلال به عنوان يک اختلال رواني پذيرفته شد.

اعتياد اينترنتي به گسترة وسيعي از مشكلات رفتاري و كنترل انگيزه استفاده از اينترنت اشاره دارد (Yacet, 2001:1). اعتياد اينترنتي به‌عنوان يك رفتار وسواسي، يا آرزوي برقراري پيوند، يا شايد حتي نمودي از انتقال و يا بازتاب روابط ابژه، و يا رفع نياز قلمداد مي‌شود (1:Fenichel, 2003).
هولمز در تعريف خود از اعتياد اينترنتي، به تعريف استفاده طبيعي و معمولي اينترنت پرداخته و مي‌گويد كه هر گاه ميزان استفاده از اينترنت به كمتر از 19 ساعت در هفته برسد، در آن صورت مي‌گوييم كه فرد به شكل طبيعي از اينترنت استفاده مي‌كند. بنابراين، از نظر هولمز، فردي که بيش از 19 ساعت در هفته از اينترنت استفاده مي کند، معتاد به اينترنت است.

دركنار اعتياد به اينترنت ، حالت كنترل شده تري بنام وابستگي به اينترنت نيز وجود دارد كه در آن شدت علاقه كمتر بوده ، اصلاح آن با سهولت بيشتري انجام مي گيرد. زندگي و كارهاي روزمره اين افراد كمتر از معتادان اينترنتي تحت تاثير قرار مي گيرد.

دكتر يونگ نيز اشاره مي‌كند كه فرد معتاد كسي است كه حداقل 38 ساعت در هفته و يا 8 ساعت در روز، وقت خود را صرف استفاده از اينترنت مي‌كند. متخصصان در زمينه آسيب‌شناسي، محدودترين تعريف را براي طبقه‌بندي استفاده از اينترنت ارائه مي‌دهند. به‌طوري كه چنانچه فرد در هفته 2 تا 3 ساعت از اينترنت استفاده كند, يك كاربر معمولي، و چنانچه ميزان استفاده وي از اينترنت به 5/8 ساعت و يا بيشتر برسد, كاربري است كه بايد مورد بررسيهاي آسيب‌شناسانه قرار گيرد. (Lim and et al., 2004:2).

به‌طور خلاصه، مرور بر ادبيات نظري و تجربي پيرامون اعتياد اينترنتي, نشانگر آن است كه اعتياد اينترنتي پديده‌اي است كه از سه ويژگي برخوردار است:
1. اعتياد اينترنتي، نوعي اختلال و بي نظمي وسواسي است كه برخي ويژگيهاي آن مشابه شرايط‌ آسيب‌شناسانه است. در واقع، زماني مي‌توان گفت كه فرد دچار اعتياد به اينترنت شده است كه داراي علائم خستگي زودرس، تنهايي، افسردگي و غيره باشند. افرادي همچون اورزاك و يونگ به چنين تعريفي از اعتياد اينترنتي اعتقاد دارند. روشهاي درمان اين نوع اعتياد نيز، رفتار درماني شناختي و تقويت درماني انگيزش است.
2. اعتياد اينترنتي، نوعي اختلال و بي نظمي رواني است. از اين ديدگاه زمينه تحقيقي جديدي تحت عنوان «روان درماني اينترنتي» ظهور كرده است. اين ديدگاه, معتادان اينترنت را به‌عنوان بيمار مي‌بيند. روش درمان اين نوع اعتياد نيز، تشكيل گروههاي خبري و گروههاي بحث است. در اين شكل از درمان، اعضاي اختلالات رواني مرتبط به هم، نقش يك گروه حمايتي را بازي كرده و با ارائه پيشنهادات آن‌لاين و روشهاي برخورد با آن، از شدت اعتياد اينترنتي مي‌كاهند. افرادي چون استن، هانگ و آلسي به چنين ديدگاهي اعتقاد دارند.
3. اعتياد اينترنتي نوعي مشكل رفتاري است. دليل اين مسئله نيز، وجود يك رابطه قوي بين اعتياد اينترنتي و وابستگي شيميايي است. مطالعات نشان داده‌اند كه افرادي كه مشكلات وابستگي شيميايي دارند، در هفته وقت بيشتري را صرف اينترنت مي‌كنند، تا كاربران «وابسته غيرشيميايي». از معتقدان چنين نگاهي، مىتوان به شرر قابل اشاره كرد (Lim and et al., 2004: 2).
روانشناس انگليسي به نام مارك گريفيث با مقايسه نمونه‌هاي باليني و به كمك تعاريف تثبيت شده و مشخص اعتياد، به بررسي شاخصه‌هاي پديده اعتياد اينترنتي مي‌پردازد. گريفيث براي تعيين علائم اعتياد اينترنتي، از يك تعريف نسبتاً سنتي اعتياد استفاده مي‌كند كه برحسب آن اعتياد از مشخصه‌هاي زير برخوردار است:
1. برجستگي: استمرار در يك فعاليت خاص يا استفاده از ماده مخدر مورد نظر، مهمترين فعاليت در زندگي شخصي است.
2. تغيير روحيه و خلق‌وخو: احساس نشئگي، كرختي و آرامي.
3. تحمل: افزايش حجم فعاليت يا ماده مخدر در طي زمان به منظور توليد همان ميزان رضايت.
4. علائم كناره‌گيري: احساس بدخلقي و كج خلقي، زماني كه فعاليت يا استفاده از ماده مخدر ترك مي‌شود.
5. تضاد و كشمكش: تضادهاي ميان فردي به‌دليل انجام فعاليت مورد نظر و يا استفاده از ماده مخدر، و تضادهاي دروني فرد.
6. عود يا بازگشت: گرايش به بازگشت دوباره به الگوي استفاده آسيب شناسانه قبلي. در مورد شديدترين الگوهاي مصرف، اين بازگشت ممكن است حتي بعد از سالها كنترل و پرهيز، به سرعت اتفاق بيفتد (Ibid: 1263).
سامسون و كين بر اين باورند كه فرد معتاد به اينترنت داراي علائم زير است:

1. در حين آن‌لاين بودن، زمان را از دست مي‌دهد.
2. ساعات ضروري خواب را صرف آن‌لاين بودن مي‌كند.
3. موقعي كه زمان آن‌لاين بودن تمام يا قطع شود، عصباني مي‌شود.
4. چنانچه به وي اجازه دسترسي به اينترنت داده نشود، كج خلقي مي‌كند.
5. زماني را كه بايد تكليف درسي يا كاري انجام دهد، صرف آن‌لاين بودن مي‌كند.
6. ترجيح مي‌دهد آن‌لاين شود تا اينكه با دوستان يا خانواده باشد.
7. از محدوديت زماني كه براي وي جهت استفاده از اينترنت تعيين شده است، سرپيچي مي‌كند.
8. به ديگران راجع به اينكه چه مدت آن‌لاين بوده است، دروغ مي‌گويد.
9. روابط جديدي با كساني كه هنگام آن‌لاين بودن ملاقات كرده است، تشكيل مي‌دهد.
10. خسته‌تر و كج خلق‌تر از زماني مي‌شود كه اينترنت جزئي از زندگي وي نبود.
11. موقعي كه از كامپيوتر دور است، ظاهراً ذهن خود را مشغول نوع فعاليتهاي مورد نظر در آن‌لاين شدن بعدي مي‌كند.
12. استفاده وي از اينترنت باعث شده است كه از ساير فعاليتهايي كه قبلاً براي او لذت‌بخش بودند، دست بكشد.
13. موقعي كه آن‌لاين نباشد، احساس خستگي، بدخلقي و افسردگي مي‌كند. حالت بدخلقي وي موقعي بهبود مي‌يابد كه دوباره آن‌لاين شود (Samson and Keen, 2005:1).

انجمن روانپزشكي آمريكا براي شناخت اعتياد اينترنتي و افرادي كه به استفاده مفرط از اينترنت معتادند، معيارهايي را مشخص كرده است كه طبق آن، چنانچه بخواهيم فردي را معتاد به اينترنت بناميم، بايد حداقل سه مورد از معيارهاي هفتگانه زير، در طول يك دوره 12ماهه (يك ساله) در وي ديده شود. معيارهاي پيشنهادي اين انجمن شامل 7 مورد به شرح زيراست:
1. تحمل: اين معيار به معناي صرف زمان بيشتري براي اينترنت به منظور رسيدن به رضايت است. در اين شرايط, با وجود صرف همان ميزان وقت, ميزان رضايتمندي كاربر كمتر است و نياز به زمان بيشتري دارد تا به همان درجه از رضايت قبلي برسد.
2. وجود دو يا چند علامت كناره‌گيري در طي دو روز در ماه كه بعد از كاهش و يا ترك مداوم استفاده از اينترنت حاصل مي‌شود. اين مسئله بايد موجب بروز دردها و رنجها و يا اختلالاتي در عملكرد اجتماعي، فردي و يا آموزش شود.
3. از اينترنت به منظور تخفيف و يا اجتناب از علائم كناره‌گيري استفاده مي‌شود.
4. از اينترنت، اغلب در دوره‌هاي زماني پيش از آنچه كه در ابتدا مدنظر بود، استفاده مي‌شود.
5. حجم قابل توجهي از وقت صرف فعاليتهاي مربوط به كاربري اينترنتي (براي مثال، كتابهاي اينترنتي، جست‌وجوي بروزرهاي جديد وب، جست‌وجوي فروشندگان اينترنتي و جز اينها) مي‌شود.
6. به‌خاطر استفاده از اينترنت، از فعاليتهاي مهم اجتماعي، شغلي و يا تفريحي دست كشيده و يا كاسته مي‌شود.
7. فرد به‌دليل استفاده مفرط از اينترنت، خطر فقدان روابط مهم، شغل، و فرصتهاي آموزشي و شغلي را مي‌پذيرد.

كم بيرون رفتن از خانه، صرف زمان بسيار كوتاه براي وعده هاي غذايي، شكايت ديگران از صرف زمان طولاني در اينترنت، بررسي و سر زدن به صندوق الكترونيكي چندين مرتبه در روز، رفتن به سراغ اينترنت در مواقع تنهايي و خلوت از ديگر علائم و نشانه هاي اعتياد اينترنتي است.

با وجود پژوهشهاي فراوان و تلاشهاي هماهنگ براي شناسايي مهمترين عوامل گرايش فرد به اعتياد به اينترنت، همچنان موارد مبهم و پرسشهاي بسياري فراروي محققان و متخصصان اين حوزه قرار دارد. وجود ديدگاه‏ها، نظرات، تبيينها و اختلاف‌نظر در مورد نحوه پديدآمدن، طبقه‏بندي، تشخيص، تداوم و استمرار اعتياد به اينترنت، به پيچيدگي و اين آسيب اشاره دارد. به همين دليل است كه هنوز هيچ فرد، نظريه و ديدگاهي كه قادر به تبيين تمامي «رفتارهاي اعتيادگونه» باشد، مطرح نشده است.
گروهول در توضيح اين مسئله كه چرا مردم به گونه‌اي اعتيادآور از اينترنت استفاده مي‌كنند، الگوي استفاده مرضي از اينترنت را پيشنهاد كرده و در اين رابطه، دو ديدگاه ارائه مي‌دهد:
1. علت گرايش افراد به استفاده اعتيادآور از اينترنت، تمايل آنها به دوري‌گزيدن از مشكلاتي است كه در زندگي شخصي با آنها مواجهند. به عبارتي، افراد براي اينكه از مشكلات زندگي فرار كنند، به اينترنت روي مي‌آورند.
2. ديدگاه دومي كه گروهول درخصوص دليل رويكرد افراد به استفاده اعتيادي از اينترنت بيان مي‌كند، ديدگاه قابل‌قبول‌تري است. وي در اين ديدگاه، به مراحلي اشاره مي‌كند كه فرد هنگام كار با اينترنت و كشف منابع آن، از آنها گذر مي‌كند. مراحل مورد نظر گروهول به قرار زير است:
1. افسون‌گري يا وسواس؛ اين مرحله زماني است كه محيط براي فرد تازه است و وي تازه وارد اين محيط شده است. يا اينكه فرد يك كاربر قديمي است كه فعاليت جديدي را در اينترنت پيدا مي‌كند. مرحله اول، به شدت اعتيادآ‌وري است. در واقع، اين حالت اعتيادي تا جايي ادامه دارد كه فرد وارد مرحله دوم يعني توهم‌زدايي يا سرخوردگي شود.
2. توهم‌زدايي يا سرخوردگي؛ در اين مرحله، فرد نسبت به فعاليتي كه اغلب انجام مي‌دهد، سرخورده و بي‌تمايل مي‌شود. موقعي كه فرد از اين مرحله بگذرد، مي‌تواند مطمئنا وارد مرحله سوم يعني تعادل شود.
3. تعادل؛ نماد و مشخصه بارز مرحله سوم، استفاده طبيعي از اينترنت است. هر فردي در زمانهاي متفاوتي وارد مرحله سوم مي‌شود. در جمع‌بندي اين سه مرحله بايد گفت كه حتي گاه اتفاق مي‌افتد كه تمامي اين مراحل به‌صورت چرخشي در فرد تكرار شوند. در واقع، سير اين مراحل به‌صورت خطي نيست. به‌ويژه، زماني كه فرد فعاليت جديد جالب ديگري را در اينترنت پيدا مي‌كند، اين مراحل دوباره در وي از نو شروع مي‌شوند (Duran, 2003: 2).
معتادان اغلب يك «زندگي دوم» (Second life) و يا مفري را براي «فراموش‌كردن مشكلاتشان در هنگام آن‌لاين بودن ايجاد مي‌كنند، درست مانند احساس كرختي و مستي كه افراد معتاد به الكل در هنگام نوشيدن الكل گزارش مي‌دهندSexuality Education.) (Resource Centre 2003: 3

 

 

گونه‌شناسي اعتياد اينترنتي و شاخصه‌هاي آن

«اعتياد اينترنتي» اصطلاح وسيعي است كه تنوع گسترده‌اي از رفتارها و مشكلات مربوط به كنترل وسواس و انگيزش را در بر مي‌گيرد. ديويس از زاويه نوع استفاده از اينترنت، معتقد است که کاربران به دو شکل آسيب شناسانه و مرضي از اينترنت استفاده مي کنند:
1) استفاده مرضي ويژه از اينترنت: اين نوع استفاده از اينترنت, به استفاده بيش از اندازه و سوء استفاده از اينترنت اشاره داشته و ريشه آن در آسيب شناسي رواني قبلي فرد است که در اثر عوامل تقويتي که از اينترنت دريافت مي کند، در فرد باقي مي ماند. مانند قماربازي، هرزه نگاري، و مانند آن که اگر شخص به اينترنت دسترسي نداشته باشد، از طريق ديگر نشان داده مي شود، اما چون اين فرصت در اينترنت فراهم است، فرد به آن روي مي آورد.
2) استفاده مرضي کلي (فراگير) از اينترنت: اين نوع استفادة اعتيادي از اينترنت, شامل استفاده مرضي کلي از اينترنت نظير چت، پرسه زدن، نامه الکترونيکي و جز اينها بوده و علت اصلي آن، نوع بافت اجتماعي فرد است (اميدوار و صارمي، 1381: 35-34).
اعتياد اينترنتي چندين گونه‌ دارد که پنج نوع آن شايع‌‌ترين است. ضمن آنکه هر يک از اين گونه ها، شاخصه‌ها و معرفهاي خاصي دارند، که با بقيه متفاوت است:

 

1ـ اعتياد به سايبر سكس

اينترنت تنها چيزي را فراهم مي‌كند كه معتادان به اينترنت دنبال آن هستند: انزوا، گمنامي، و ابزار مخفي نگه‌داشتن هزينه‌هايي كه بارها صرف خريد هيجان سكسي مي‌شود. از نمونه‌هاي فعاليتهاي سكسي سايبر مي‌توان به مواردي چون كپي ‌كردن و يا نگاه‌كردن عكس‌هاي هرزه همراه با خودارضايي، مطالعه و يا نوشتن نامه‌ها و داستانهاي صريح سكسي، ارسال نامه الكترونيكي و يا قراردادن آگهي با هدف برقراري ملاقاتهاي شخصي با كسي، بازديد از اتاقهاي سكسي چت و پرداختن به فعاليتهاي آن‌لاين تعاملي اشاره كرد (Sexuality Education Resource Centre, 2003:3)

به‌طور خلاصه کاربران معتاد به سايبر سكس علائم زير را از خود بروز مي‌دهند:

1. صرف وقت زياد روي اينترنت با هدف خاص يافتن سكس سايبر. ضمن آنكه اغلب اوقات وقتي كه صرف اين كار مي‌شود، بيش از زماني است كه كاربر از پيش در نظر گرفته است.
2. اشتغال ذهني كاربر نسبت به يافتن شريك سكسي آن‌لاين.
3. استفاده مكرر از اتاقهاي چت و يا پيامهاي نمونه به منظور يافتن امور خيالي و رويايي كه در زندگي واقعي ممكن نيست.
4. حركت مكرر از سكس سايبر به سكس تلفني و يا ترتيب دادن ملاقاتها در زندگي واقعي.
5. مخفي نگه‌داشتن فعاليتهاي آن‌لاين از شريك جنسي مقابل و دروغ‌ گفتن به اعضاي خانواده و دوستان راجع به ميزان استفاده و درگير بودن در اينترنت.
6. ترجيح دادن سكس سايبر بر شريك جنسي در زندگي واقعي.
7. استفاده از اينترنت به‌عنوان ابزاري براي گريز از مشكلات و يا تخفيف احساس نااميدي، اضطراب و افسردگي.
8. ازدست دادن احساس بي‌قراري، افسردگي و كج خلقي در هنگام قطع‌كردن و يا دست كشيدن از اينترنت (Sexuality Education Resource Centre, 2003:4).

 

2. اعتياد از نوع روابط سايبر
افرادي كه دچار اعتياد به گپ زدن و گفت‌وگوي اينترنتي مي‌شوند، معمولاً بيش از حد درگير روابط اينترنتي‌اند و احتمال اينكه به مسائل غيراخلاقي نيز آلوده شوند، بالاست. دوستي اينترنتي خيلي سريع اهميت و جايگاه روابط خانوادگي و دوستان قديمي را مي‌گيرد. اين اعتياد در اكثر موارد منجر به شكست ازدواجها و بي‌ثباتي در روابط خانوادگي مي‌شود (Yacet, 2001:3-8). طبق آمار منتشر شده از سوي موتور جست‌وجوي Goto در مورد تعداد جستجوها در اتاقهاي چت، در سال 2001 تعداد اين جست‌وجو روزانه به 117427 مورد رسيده است (غمامي، 1384: 45)

3. اعتياد به خريد، تجارت و مزايده
در حال حاضر خريد و فروش آن‌لاين رشد فزاينده‌اي در ميان عموم يافته است. از اين رو، زياد مي‌بينيم افرادي كه دچار مشكلات ناشي از خريد و فروش آن‌لاين سهام از جمله خريد كالاهاي آن‌لاين و ساير سايتهاي مزايده هستند. (Careaga, 2003: 4-5). اين اعتياد دربرگيرنده مقوله وسيعي از رفتارهايي است كه مي‌توانند شامل علاقه مفرط به قمار اينترنتي، خريد و يا معامله سهام باشد. اين افراد به منظور افزايش سرمايه خود از كازينوهاي مجازي، بازيهاي جذاب‌، حراجيهاي اينترنتي و يا بازارهاي دلالي استفاده مي‌كنند، اما اين فعاليتها اكثراً باعث نابودي سرمايه شده و به قيمت اهمال ديگر وظايف شغلي و متزلزل شدن روابط خانوادگي تمام مي‌شود (Yacet, 2001:3-8).

4. اعتياد به جست‌وجو و ذخيره بيش از اندازه اطلاعات .
وفور اطلاعات قابل‌دسترس در شبكه، نوع جديدي از عادات گريزناپذير كاوش و جست‌‌وجوي اينترنتي را پديد آورده است. بدين ترتيب كه افراد زمان بيشتري را جهت جمع‌آوري و سازماندهي داده‌هايشان صرف مي‌كنند. افراط ‌گري و كاهش ميزان بهره‌وري كاري, از پيامدهاي اين نوع اعتياد است (Yacet, 2001:3-8). در اين نوع اعتياد، فرد شيفتة غناي اطلاعات وب مي‌شود و جست‌‌وجوي بيش از اندازه براي جمع‌آوري اطلاعات، از پيامدهاي اين شيفتگي است.

5. اعتياد به كامپيوتر (انجام وسواس‌گونه بازيهاي كامپيوتري و يا برنامه نويسي علوم كامپيوتر)
در دهه 80 كه بازيهاي كامپيوتري مانند مين ياب و بازي ورق وارد دنياي كامپيوترها شد، محققين پي بردند كه افراط در بازيهاي كامپيوتري باعث مي‌شود كارمندان اكثر ساعات كاري‌شان را صرف بازي كنند. اين بازي‌ها چند نفره نبودند، همچنين نيازي به اتصال به شبكه اينترنت نداشتند (Yacet, 8-2001:3).

 

عوامل اعتياد به اينترنت

دكتر «جان گروهول» كه تحقيقات وسيعي در زمينه اعتياد اينترنتي انجام داده، معتقد است چيزي كه باعث اعتيادآور شدن اينترنت گرديده، اجتماعي شدن است. به عقيده گروهول جنبه هايي از اينترنت كه كاربران بيشترين وقت خود را در آنها سپري مي كنند، با تعامل اجتماعي مرتبط است؛ به عنوان مثال، كاربران با انسان هاي همانند و دلخواه خود از طريق پست الكترونيكي گروه هاي مباحثه يا خبري، چت، بازي آن لاين و مانند آن وارد تعامل اجتماعي مي شوند.
البته انسان ها و مخصوصاً جوانان ساعت ها وقت خويش را براي كتاب خواندن، تماشاي تلويزيون و مكالمه تلفني صرف مي كنند و حتي گاهي از خانواده و دوستان و محيط خويش غافل مي شوند، ولي آيا مي توان گفت كه آنها معتاد تلفن و تلويزيون هستند؟ مسلماً نه. سرّ اختلاف اينترنت با ديگر رسانه ها و خصيصه هاي اعتياد زاي آن در اين است كه جوان هنگام كار با اينترنت به دنبال هويت يابي و تعامل اجتماعي است و اين فرايند اجتماعي شدن است كه آن را اعتيادآور مي سازد.
دكتر كيمبرلي اس. يانگ يكي ديگر از متخصصان و محققان مسائل اينترنت، ريشه فريبندگي و اعتيادآور بودن اينترنت را در مدلي تحت عنوان ACE به سه عامل پيوند مي دهد. اين سه عامل عبارت اند از:
گمنامي: آيا تا به حال اصطلاح «شما به اندازه رازهايتان نگران هستيد» را شنيده ايد؟ مسئله اعتياد به اينترنت نيز چنين است. نه از روي قبض هاي تلفن مي شود فهميد و نه كسي از كليسا شما را در حال خروج از كتاب فروشي مخصوص بزرگسالان خواهد ديد، فقط كاربر و گيرنده پيام از اين موضوع آگاهي دارند. كسي نمي تواند بفهمد شخصي كه به اينترنت متصل است، مشغول چه كاري است.
راحتي و آسودگي: فرد در خانه مي تواند با نوك انگشتان با دنيا ارتباط داشته باشد. با چند ضربه انگشت مي تواند داستان هاي عاشقانه، رابطه جنسي اينترنتي، بازي ها و كتاب هاي بزرگسالان و ديگر چيزها را به داخل خانه خود بياورد.
گريز: دكتر يانگ مي نويسد: «اگر افراد در زندگي روزمره روز بدي داشته باشند، مي توانند با مراجعه به اينترنت به تسكين و آسودگي برسند. بعضي از افراد معتاد، اينترنت را به عنوان يك مسكن و بعضي ديگر به عنوان آزاد شدن يكباره هورمون آدرنالين مي دانند. بالاتر از اين، شما در اينترنت مي توانيد هر چيزي يا شخصي باشيد. شما مي توانيد وزنتان را كمتر بگوييد، اگر چه سنگين وزن باشيد. خود را مجرد معرفي كنيد، اگر چه متأهل باشيد و شما مي توانيد يك زندگي تخيلي و خيالي داشته باشيد. از اين جهت، اينترنت مي تواند باعث گمراهي افراد شود». پيامدهاي اعتياد به اينترنت و حتي كار زياد با اينترنت كه در حد اعتياد نباشد، نتايج و پيامدهاي زيان بخشي براي فرد و جامعه در پي داشته و آسيب هاي شديد جسماني، مالي، خانوادگي، اجتماعي و رواني را به همراه دارد

 

اعتياد اينترنتي و پيامدهاي آن

 

آثار اجتماعي و رواني
مانند اعتياد به مواد مخدر، الکل ، سيگار يا کافئين ، اعتياد به اينترنت نيز با علائمي همچون افزايش نوسانات اخلاقي ، سخن نگفتن با ديگران ، قطع روابط اجتماعي ، کم خوابي ، نگراني و استرس در کنار ضعف بينايي همراه است.
کودکان و نوجواناني که به اينترنت دلبستگي فراوان پيدا مي کنند و در حقيقت به آن معتاد مي شوند، براي ارضاي خود ساعتهاي متوالي بدون وقفه روي خط باقي مي مانند و زماني که امکان دسترسي به اينترنت را نداشته باشند، دچار تشويش ، لرزش دست و عصبانيت مي شوند، استراحت و آرامش را فراموش مي کنند و به اينترنت و وسوسه هاي آن فکر کرده و خيالپردازي مي کنند.

غريبه در خانواده
 در درجه اول وقتي يک نفر در محيط خانواده معتاد به استفاده از اينترنت باشد، فرصت برقراري تعامل با ساير اعضاي خانواده را از دست مي دهد.
همين امر موجب تشکيل يک چرخه معيوب مي شود که فرد هر روز بيشتر از گذشته از نظر عاطفي و رواني از ساير افراد خانواده فاصله بگيرد و به تنهايي خود و استفاده از اينترنت پناه برد.
اين کم شدن روابط به نوبه خود موجب مي شود فرد مهمترين منبع حمايت اجتماعي خود را تضعيف کرده يا احيانا از دست بدهد.
 از سوي ديگر با گسستن يا تضعيف رابطه بين زن و شوهر يا والدين و فرزندان ، آنها به جاي ارتباط باهم ، شنيدن حرفهاي همديگر و گوش سپردن به درددل عضو ديگر خانواده محو فضاي مجازي اينترنت شده و سعي مي کنند تا خلائ عاطفي به وجود آمده را با حضور شخص ديگري پر کنند.
 امروزه اصطلاح «بيوه اينترنتي» براي همسر معتاد به اينترنت اطلاق مي شود. آمار نشان مي دهد كه اعتياد به اينترنت ممكن است به فروپاشي خانواده و طلاق منجر شود. شايد باور كردن اين كه شخصي همسر خود را فقط به علت ارتباط با فرد ديگر در اينترنت ترك مي كند، براي كساني كه به اينترنت اعتياد پيدا نكرده اند، وحشتناك به نظر برسد؛ ولي اين مسئله هر روز در دنياي اينترنت اتفاق مي افتد.
. يكي از پيامدهاي فردي و اجتماعي اعتياد و كار زياد با اينترنت، انزوا و كناره گيري اجتماعي است.
پوت نام (۱۹۹۱ م) معتقد است كه در طي ۳۵ سال گذشته كاهش چشمگيري در ارتباطات اجتماعي افراد در آمريكا رخ داده است. مردم كمتر به رأي گيري و كليسا مي روند، به ندرت موضوعات سياسي را با همسايه ها در ميان گذاشته يا عضويت گروه هاي داوطلبانه را قبول مي كنند، مهماني شام كمتري دارند و كمتر به منظورهاي اجتماعي دور هم جمع مي شوند. اين موضوع پيامدهاي عمده اي براي جامعه و فرد دارد؛ زيرا وقتي مردم از نظر اجتماعي درگير باشند، سالم تر و خوشبخت تر زندگي مي كنند.

 

افت تحصيلي
براساس نظرسنجي هاي انجام شده در مدارس امريکا 86درصد از معلمان معتقدند استفاده از اينترنت باعث شده تا دانش آموزان در انجام تکاليف درسي خود کوتاهي کنند.
نظرسنجي ديگري نيز نشان مي دهد 58درصد از دانش آموزاني که در استفاده از اينترنت زياده روي مي کنند، افت تحصيلي داشته اند.
 استفاده بيمارگونه از اينترنت نوجوانان را از فعاليت هاي مفيد و سازنده اي همچون انجام فعاليت هاي درسي ، ورزش کردن و ارتباط با دوستان و همسالان بازداشته و در فرآيند اجتماعي شدن آنها مداخله مي کند.

کار يا سرگرمي؟
برخي از کارمندان به جاي آن که در ساعات کاري به وظايف خود بپردازند وقتشان را با سايتهاي اينترنتي و سرگرمي هاي آن مي گذرانند.
 زيانهاي مالي ناشي از غيبت ، کم کاري يا استفاده کارمندان از امکانات محيط کار براي وصل شدن به اينترنت ، مشکلات ادارات و سازمان ها با كارمندان معتاد به اينترنت است.
در مشاغلي که احتياج به تمرکز و دقت فوق العاده دارند و خطاي فردي مي تواند اثرات جبران ناپذيري داشته باشد، اين که تمام ذهن و فکر فرد معطوف به اينترنت و استفاده از آن باشد، مي تواند درصد احتمال خطا را بالا ببرد.
از سوي ديگر فرد معتاد به اينترنت چون تمام انرژي ذهني اش را روي استفاده از اينترنت سرمايه گذاري مي کند، ديگر توانايي تفکر خلاقانه ، ارائه راه حل هاي بديع و طرحهاي ابتکاري را نخواهد داشت.
گرچه ممکن است بهانه اين افراد براي استفاده افراطي از اينترنت دستيابي به اطلاعات مورد نياز باشد، اما عملا اين گونه افراد جز پرسه زدن بي هدف در سايتهاي مختلف ، کار ديگري انجام نمي دهند.

علايمي براي هشدار
شخص معتاد اينترنت را به شرکت در فعاليت هايي که قبلا مورد توجه اش بوده يا ارتباط با اعضاي خانواده و دوستان ترجيح مي دهد و بيشتر مايل است با افراد جديدي که توسط اينترنت پيدا کرده ارتباط برقرار کند.
روزي چندبار و به طور مرتب پست الکترونيکي خود را چک مي کند و هنگام اتصال متوجه گذشت زمان نيست. معمولا از زمان تعيين شده براي استفاده از اينترنت سرپيچي مي کند و درخصوص مدت اتصال به والدين و اطرافيان خود دروغ مي گويد.
از خواب و استراحت صرفنظر مي کند و در صورت وصل نشدن به اينترنت ، حالت آشفتگي ، عصبانيت ، بداخلاقي و در نهايت افسردگي پيدا مي کند و زماني که اين امکان فراهم شود، تمام حالات فوق در او از بين مي رود.

وداع با اخلاق

دسترسي از طريق اينترنت به عکسهاي مستهجن از جمله مواردي است که جنبه اعتيادآور پيدا مي کند و ذهن بسياري از والدين را به خود مشغول کرده است.
حتي اگر کودکان به طور مفرط به اينترنت متصل نشوند يک جستجوي ساده براي دستيابي به مطالب مفيد ناخودآگاه مي تواند پايگاه هاي غيراخلاقي را ظاهر نمايد.انبوه نامه هاي الکترونيکي همچون سيل به صندوق پست الکترونيکي کودکان سرازير مي شود که همه گونه اطلاعات و مطالب در اين زمينه را ارائه مي دهند.
البته راههايي همچون استفاده از نرم افزارهاي کنترلي وجود دارد. اغلب برنامه هاي پست الکترونيکي نيز قابليت فيلتر و مسدود کردن نامه هاي مختلف را دارند.
هر چند بسياري از اين پايگاه ها راههايي براي عبور از موانع را ارائه داده اند ولي به هر حال استفاده از نرم افزارها و کنترل پست الکترونيکي مي تواند به طور قابل ملاحظه اي احتمال دسترسي کودکان و نوجوانان را کاهش دهد.
برخي از والدين نيز نگران اين مساله اند که فرزندانشان ، نرم افزارهاي کنترلي و نصب شده را از کار بيندازند. براي اين منظور نيز برنامه هايي وجود دارند که مي توانند به طور نامحسوس تمام فعاليت هاي انجام شده روي رايانه را ثبت کند.
اين گونه نرم افزارها مي توانند اطلاعاتي نظير اين که چه پايگاه هاي مورد بازديد قرار گرفته اند يا گفتگوهاي انجام گرفته در اتاقهاي گفتگو را نمايش دهند.

 

سنجش اعتياد به اينترنت

جهت سنجش اعتياد به اينترنت، سوالات زير نيز نمايي از علائم وجود آن در کاربران هستند که مي توان از آنها به عنوان علائم اعتياد به اينترنت استفاده کرد:
1. آيا احساس مي‌كنيد كه نسبت به اينترنت اشتغال ذهني داريد؟ (يعني به فعاليت آن‌لاين قبلي‌تان فكر مي‌كنيد يا اينكه انتظار جلسه آن‌لاين بعدي را مي‌كشيد)
2. آيا احساس مي‌كنيد كه براي اينكه به مطلوبيت لازم اينترنت برسيد، لازم است وقت بيشتري را صرف آن كنيد؟
3. آيا بارها تلاشهاي ناموفقي در كنترل و يا قطع‌كردن استفاده‌تان از اينترنت داشته‌ايد؟
4. آيا موقعي كه سعي مي‌كنيد از اينترنت دست بكشيد و يا در كل از آن استفاده نكنيد، احساس ناآرامي، افسردگي و كج خلقي به شما دست مي‌دهد؟
5. آيا بيش از زماني كه در ابتدا قصد داشتيد، آن‌لاين مي‌مانيد؟
6. آيا احساس مي‌كنيد حاضريد به‌خاطر استفاده از اينترنت، روابط اجتماعي مهم و يا فرصتهاي شغلي و آموزشي را از دست ‌دهيد؟
7. آيا براي پنهان كردن مدت زياد استفاده خودتان از اينترنت

به اعضاي خانواده، درمانگرها و ديگران راجع به ميزان استفاده‌تان از اينترنت دروغ مي‌گوييد؟
8. آيا از اينترنت به‌عنوان ابزاري براي فرار از مشكلات و يا رهايي از احساس يأس و نااميدي، اضطراب و افسردگي استفاده مي‌كنيد؟

9. آيا حتي پس از صرف مبلغ زيادي براي خق استفاده از اينترنت مجدداًبه سراغ آن مي رويد؟
در نحوه تفسير سوالات فوق و جوابهاي مربوطه نيز قابل ذكر است كه اگر شما به بيش از پنج مـورد از ايـن سوالات پاسخ «بله» بدهيد، در آن صورت مي‌توان گفت كه شما به اينترنت معتاديد (Zahniser, 2000:1: Yacet, 2001:9-10).

 

راه  مبارزه با اعتياد اينترنتي

در صورت بروز هر کدام از علايم اعتياد، منع کامل دسترسي به اينترنت نياز نيست در عوض ايجاد ساختاري که در نهايت به کاهش اين دسترسي تا مرز اعتدال منجر شود، لازم است

. شناختن اينترنت به عنوان يك اعتياد منجر به يافتن راه مناسبي براي درمان آن مي‌گردد و متعاقبا درمانگرها با نحوه درمان چنين رفتارهاي اعتيادآور تكنولوژيك و موضوعات مربوطه مواجه مي‌شوند.

اينترنت مي تواند مفري براي کساني که از مشکلات رواني رنج مي برند و دچار تشويش ، افسردگي و بي اعتمادي به نفس هستند نيز باشد. ارتباط مجازي از طريق اينترنت محملي را براي گريز از واقعيت و وسيله اي براي ارضاي نيازهاي هيجاني و رواني به وجود مي آورد.
کسي که در روابط واقعي بين فردي توفيق چنداني نداشته ، اکنون از اين طريق قادر مي شود بدون آن که چهره خود را برملا کند و نام خود را بگويد روابط گسترده اي را برقرار نمايد و احساسات خويش را بروز دهد. اين منجر به ايجاد توهم صميميت مي شود و وقتي واقعيت خارج ، محدوديت هاي خود را نشان مي دهد، واکنش هاي نااميدانه اي را در فرد ايجاد مي کند.

 

نکات مهم جهت پيشگيرى از سوء استفاده از اينترنت

در درجه اول قبل از والدين مديران ISP اين مسوليت را به عهده دارند که تا باتوجه اصل نظارت وبهرمند شدن از مجموعه قوانين وسياست هاى فرهنگى بتواند در يک ترازبندى صحيح وسالم ومنطقى، محصولات و فرآورده هاى اينترنتى را مورد ارزيابى قرار داده تا توسعه و ارائه بنحوه درست صورت بگيرد.

 

امروزه استفاده و كاربرد اینترنت به ویژه در میان قشر كودك و نوجوان به طرز وسیعی گسترش یافته است. چند دهه بود كه دانشمندان علوم اجتماعی و محققان علوم و فناوری خبر از ظهور نسل كامپیوتر یا نسل اینترنت می دادند و معتقد بودند چون كودكان، نوجوانان و جوانان در فضایی بزرگ می شوند كه بسیاری از ابزار ها الكترونیكی و كامپیوتری شده اند، به تمام جوانب آن آشنایی كامل پیدا می كنند.كودكان نسل امروز، وقتی به سن بلوغ می رسند به راحتی با طرز كار وسایلی كه به سرعت راهی بازار می شوند آشنا شده و متناسب با سرعت پیشرفت دانش، خود را به آخرین دانش روز مجهز می كنند. لذا نسل آینده نسلی است كه با كامپیوتر و اینترنت و دیگر فناوری های نوین ارتباطی بزرگ می شود و به شدت به آنها وابسته می شود. این امر سبب می شود تا والدین و مدیران و برنامه ریزان بخش های مختلف فرهنگی و آموزشی از هم اكنون به فكر چاره اندیشی در خصوص تبعات منفی این فناوری ها و بالاخص اینترنت باشند. به برخی از قداماتی كه در این زمینه می توان انجام داد اشاره می شود:

 

•والدین در درجه اول می بایست اطلاعات خود را در زمینه رایانه و اینترنت افزایش دهند و از آخرین تحولاتی كه در این زمینه صورت می پذیرد مطلع شوند.

 

•در اغلب كشور های توسعه یافته سازمان ها و موسساتی برای نظارت بر اینترنت و راهنمایی كاربران اینترنت به خصوص كودكان و نوجوانان به وجود آمده است. این موسسات به انجام اقداماتی از قبیل آگاه ساختن و آموزش كاربران اینترنت درباره ضرر و زیان های احتمالی اینترنت و تعیین راهكار هایی برای جلوگیری از این ضرر و زیان ها و نیز فیلتر كردن مطالب و سایت های مضر اینترنتی اشاره می كنند.

•والدین می بایست با كودكان و فرزندان خود درباره مضرات احتمالی اینترنت صحبت كنند. در برخی از كشور های توسعه یافته به والدین توصیه می شود كه قبل از آنكه فرزندانشان با اینترنت شروع به كار كنند، یك فرم استاندارد كه در آن خطرات ناشی از كار كردن با اینترنت گوشزد شده را خوانده و امضا كنند. نسخه ای از این به اصطلاح تعهدنامه در كنار میز كامپیوتر كودك یا نوجوان نصب می شود.

 

•باید به كودكان و نوجوانان آموخت تا هیچ وقت اطلاعات و عكس های شخصی و خانوادگی خود را به ویژه در اتاق های گفت وگو در اختیار كسی قرار ندهند.

 

•چنانچه كودكان در هنگام كار با اینترنت خطایی را مرتكب شوند، نباید آنها را به لغو یا ممانعت از دسترسی به اینترنت تهدید كرد. زیرا این گونه تهدیدات باعث افزایش حس پنهان كاری كودك شده و كم كم مسائلی را كه با آنها روبه رو می شود با والدین در میان نخواهد گذاشت.

 

•از كودكان و نوجوانان خواسته شود تا از ثبت نام در سایت ها، ایجاد صندوق پستی و تكمیل فرم هایی نامشخص بدون اطلاع والدین خودداری كنند. همچنین از باز كردن نامه هایی كه فرستنده آن را نمی شناسند پرهیز كنند.

 

•به كودكان و نوجوانان آموزش داده شود اطلاعاتی كه در اتاق های گفت وگو رد و بدل می شود اغلب نادرست هستند و نبایست به آنها اعتماد و اطمینان كرد.

 

•برای آنكه اولیای مدرسه، والدین و سایر مسئولان امكان محدود كردن دسترسی كاربران به سایت های نامناسب را داشته باشند، دو راه حل پیش بینی شده كه یكی راه حل شبكه ای و دیگری راه حل خانگی است. در روش های مبتنی بر شبكه، یك نرم افزار یا تركیبی از چند نرم افزار بر روی دروازه های شبكه قرار می گیرند و تمامی ارتباطات كاربران را كنترل می كنند. در روش های خانگی كه فقط روی یك كامپیوتر قابل استفاده هستند، یك نرم افزار خاص بر روی دستگاه نصب می شود و اتصال به سایت های غیرمجاز را فقط برای كاربران همان كامپیوتر مسدود می كند كه اولین نرم افزار از این نوع در ایران با نام نرم افزار الك ساخته شده است.سخن آخر آنكه فناوری های نوین ارتباطی و از جمله اینترنت محیطی مناسب برای رشد و تعالی جنبه های مختلف انسانی است، لكن باید توجه داشت كه این فناوری ها به همان اندازه كه مفید و سودمند هستند می توانند مضر و خطرناك باشند. لذا مسئولان، برنامه ریزان و والدین می بایست زمینه حضور موثر نسل جدید در عرصه این فناوری را فراهم نمایند.

 

 

 

 

منابع:

 

اميدوار، احمدعلي، و صارمي، علي‌اكبر (1381)، اعتياد به اينترنت: توصيف، سبب‌شناسي، پيشگيري، درمان و مقياسهاي سنجش اختلال اعتياد به اينترنت، مركز مشاوره و خدمات روان‌شناختي پرديس، مشهد: انتشارات تمرين.

غمامي (1384)، خطر سايبر براي كودكان، ماهنامه اصلاح و تربيت، سازمان زندان‌ها و اقدامات تأميني و تربيتي كشور، شماره 37، فروردين ماه.

 

Ferris, R., Jennifer (2002), Internet Addiction Disorder: Causes, Symptoms,and Consequences, Psychology Virginia Tech, [e-mail].

 

Greenfield¸ David (1999)¸Virtual Addiction¸ sometimes new technology can createnew problems¸ www.psychhealthnet.com/    

 

Lim, Jin-Sook and et al. (2004), A Learning System for Internet Addiction Prevention, Proceedings of the IEEE International Conference on Advanced Learning Technologies (ICALT’04).

 

Samson, Jeri and Keen, Beth (2005), Internet Addiction, [e-mail].

Yacet (2001), What Is Internet Addiction?. The Consumer Jungle. www.consumerjungle.org

 

Suler, John (2005), Computer and Cyberspace Addiction, Pioneer Development Resources, Inc. www.selfhelpmaganize.com

 

Sexuality Education Resource Centre (2003), What is Sexual Dependence/Addiction?.